submenu

Schrijver Herman Teirlinck in Linkebeek en Beersel - 13/06/2020

Op zoek naar de ziel van de kunstenaar

Aan het begin van de vorige eeuw had Linkebeek een grote aantrekkingskracht op kunstenaars. Een van die jonge artistieke talenten die zich kwamen vestigen, was Herman Teirlinck. Ruim vijftig jaar na zijn dood blijft de nalatenschap van deze veelzijdige taalvirtuoos levend.

Schrijver van romans en toneelstukken, dichter, ontwerper van boekbanden, oprichter van een literair tijdschrift en een toneelopleiding, maar ook directeur van een meubelfabriek en raadsheer van drie koningen. Het minste wat je van Herman Teirlinck kunt zeggen, is dat hij van alle markten thuis was. Vanaf 1905 woonde hij ruim vijftien jaar in Linkebeek.

Teirlinck was niet de enige kunstenaar voor wie de ongerepte natuur in de beekvalleien van de Zenne een bron van inspiratie was. In de belle époque keerden meerdere modernistische artiesten de hoofdstad met haar klassieke denkbeelden, academies en kunstkringen de rug toe. Ze zochten hun toevlucht op het idyllische platteland ten zuiden van Brussel. Zo werd ook Linkebeek een trekpleister voor avantgardistische schilders, maar ook dichters als Prosper Van Langendonck en August Vermeylen vonden er hun stek.

Teirlinck was 26 jaar oud toen hij samen met zijn vrouw en hun dochtertje een afgezonderde villa langs het Koekoekpad betrok. De woning in Engelse cottagestijl had Teirlinck zelf ontworpen. Helemaal omgeven door bomen – en ook vandaag onbereikbaar met de auto – was de villa de ideale oase van rust en de perfecte inspiratiebron voor de jonge schrijver.

Poppenspel

Maar wie was nu die Herman Teirlinck? Dat hij de zoon was van toneelschrijver en volkskundige Isidoor Teirlinck, verklaart misschien zijn talent en voorliefde voor taal. Toch gaat de jonge Herman op aansturen van zijn vader voor arts studeren. Hij slaagt in het eerste jaar met onderscheiding, maar haakt halverwege het tweede jaar af omdat hij te veel in de ban is van literatuur. Zijn gedichten worden gepubliceerd in het spraakmakende literaire tijdschrift Van Nu en Straks. Ook de opleiding Duitse taal- en letterkunde die Teirlinck daarna begint, zal hij niet voltooien. Wel maakt de jonge student kennis met de liederlijke kant van het leven. Hij vermaakt de studenten op café met zijn poppenspelen. Ook in zijn latere leven, toen hij al bekendheid genoot, was Teirlinck vaak te vinden in cafés om er met de dorpsgenoten te discussiëren over politiek en om volksspelen te spelen. Hij was de bezieler van de Linkebeekse toneelgroep De Eendracht.

Taal en kunst vormen de rode draad in Teirlincks professionele leven. In 1919 wordt hij lid van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde. Hij wordt vaste gast in het Koninklijk Paleis, als hij raadsheer Kunst en Wetenschap wordt voor Koning Albert I. Later zal hij ook koningen Leopold III en Boudewijn bijstaan.

Naar Beersel

Midden jaren dertig – Teirlinck is ondertussen na het overlijden van zijn eerste vrouw Mathilde hertrouwd met Johanna – vestigt hij zich aan de Uwenberg, het hoogste punt van Beersel. Net als in Linkebeek dertig jaar eerder, ontwerpt hij zelf zijn huis: een karaktervolle villa met een kenmerkend rood pannendak. Hij krijgt bij het ontwerp hulp van de dan al gerenommeerde architect Henry Van de Velde. Beide heren kennen elkaar van in de academie Ter Kameren, opgericht door Van de Velde, waar Teirlinck lesgaf en later ook directeur zou worden. Teirlincks dochter is bovendien getrouwd met Van de Veldes zoon.

Vanuit het raam in zijn schrijfkamer had Teirlinck een adem- benemend zicht over de Zennevallei. Dat uitzicht is nog steeds prachtig, al wordt het landschap sinds de jaren 70 doorkliefd door de E19. In de laatste jaren van zijn leven verzette Teirlinck zich hevig tegen de aanleg van de autosnelweg.

Culturele ontmoetingsplek

Begin jaren 80 werd het huis een bescheiden museum, tot de gemeente het huis in 2013 verkocht. Cultuurliefhebber Gino Coorevits kocht het pand en gaf het in erfpacht aan de vzw ‘het huis van Herman Teirlinck’, om de herinnering aan de taalkunstenaar levend te houden. Momenteel wordt het huis gerenoveerd. ‘Het huis wordt open erfgoed’, vertelt Sigrid Bousset van de vzw. ‘Dat wil zeggen dat het gebouw een vijftigtal dagen per jaar open zal zijn voor het publiek. Naast een museum over het leven en werk van Teirlinck en zijn tijdsgenoten komt er ook een hedendaagse invulling. Sinds 2017 is het huis een ontmoetingsplek met culturele activiteiten, en dat zal in de toekomst verder worden ontwikkeld. Nieuw is wel dat op de eerste verdieping een tijdelijk verblijf voor gastartiesten komt. Zo zal er in het huis ook literatuur worden gecreëerd. In de geest van Teirlinck ondersteunen we zo nieuw talent.’ Tegen volgende lente moet het huis gerenoveerd zijn. ‘In Vlaanderen hebben we nogal weinig aandacht voor de plekken waar kunstenaars geleefd hebben. Nochtans voel je de ziel van de kunstenaar in dit huis.’

Nalatenschap

Het Beerselse huis van Herman Teirlinck is niet de enige locatie waar de naam van de auteur voortleeft. Sinds 2017 werken zo’n 1.800 Vlaamse ambtenaren in het Herman Teirlinckgebouw aan de Brusselse Havenlaan, op de site van Thurn en Taxis. In Antwerpen en in de theaterwereld is ‘Studio Herman Teirlinck’ een begrip. In 1946 startte Teirlinck met een vervolmakingscursus voor toneelspelers: de Studio van het Nationaal Toneel. Uit erkentelijkheid zou de opleiding later de naam krijgen van haar oprichter.

Teirlinck sterft in 1967 in Beersel, twee weken voor zijn 88e verjaardag. ‘Zijn nalatenschap vandaag is veelkantig’, zegt Bousset. ‘Zijn vernieuwende visie voor een theateropleiding leeft tot vandaag voort. Zijn theaterleerboek Dramatisch peripatetikon uit 1959 is drie jaar geleden nog eens uitgegeven en blijft een bijbel voor acteurs. Daarnaast is er zijn relevantie in de literatuur. Misschien dat zijn romans en dichtbundels wat in de vergeethoek zijn beland, maar als commentator is zijn gezag groot. Hij stond mee aan de wieg van het Nieuw Vlaams Tijdschrift, een van de beste literatuurtijdschriften die we hier ooit hebben gekend. Ook was Teirlinck de man achter de Arkprijs van het Vrije Woord, bestemd voor wie zich inzet voor de vrijheid van denken.’

Bousset: ‘De meeste mensen in de regio kennen de naam Teirlinck wel. Je komt hem hier wel vaak tegen. Er is een wandelpad en een fietsroute, en sinds enkele maanden is er in Beersel een bistro met zijn naam. Al betwijfel ik of men echt weet waar hij voor staat.’ Maar daar komt ongetwijfeld verandering in, zodra in de lente van 2021 het huis van Herman Teirlinck met een vernieuwd elan de deuren opent.

 

Tekst: Wim Troch
Foto: © Tine De Wilde
Uit: sjoenke juni 2020